Historia Wielopola Skrzyńskiego

<-- Powrót

Historia Wielopola Skrzyńskiego

Wielopole Skrzyńskie położone jest w zachodniej części województwa podkarpackiego, w powiecie ropczycko-sędziszowskim, około 18 kilometrów na południe od Ropczyc. Od wschodu graniczy z Nawsiem, z którym przez stulecia tworzyło jeden organizm osadniczy, gospodarczy i parafialny. Do 1983 roku Wielopole i Nawsie należały do jednej parafii; dziś obie miejscowości znajdują się w granicach diecezji rzeszowskiej i dekanatu wielopolskiego. Przez Wielopole przebiega droga łącząca Ropczyce z Wiśniową, mająca swoje przedłużenie w kierunku Strzyżowa i Jasła, co od średniowiecza sprzyjało kontaktom handlowym i migracyjnym.

Miejscowość leży na Pogórzu Karpackim, a dokładniej na Pogórzu Strzyżowskim, w równoleżnikowo rozciągniętej kotlinie, przez którą z zachodu na wschód płynie rzeka Wielopolka – niewielka, lecz przez wieki istotna dla lokalnej gospodarki. Od północy i południa kotlinę zamykają łagodne wzniesienia, m.in. Straszowa Góra i Wzgórze św. Jana. Pod względem geologicznym obszar należy do Karpat Zewnętrznych (fliszowych). Nie występują tu bogate złoża mineralne, choć w Nawsiu notowano niewielkie ilości ropy naftowej i gazu ziemnego, a znacznie powszechniejsze były pokłady gliny, wykorzystywane w lokalnym garncarstwie i cegielnictwie. Klimat ma cechy podgórskie, z przewagą wpływów kontynentalnych: średnia roczna temperatura wynosi około 7,9°C, a suma opadów sięga 690–700 mm.

Dzisiejszy krajobraz – mozaika pól, łąk i niewielkich kompleksów leśnych – jest wynikiem wielowiekowej ingerencji człowieka. W średniowieczu obszar ten porastały zwarte lasy, które stopniowo karczowano pod osadnictwo i uprawę roli. Proces ten utrwalił się w nazwie miejscowości: „Wielopole”, rozumiane jako „wielkie pole”, przestrzeń otwarta i zagospodarowana.

Najwcześniejsze ślady obecności człowieka na ziemiach wielopolskich pochodzą z neolitu (ok. 5000–1800 p.n.e.), o czym świadczą znaleziska krzemienne. We wczesnym średniowieczu teren ten zamieszkiwali prawdopodobnie Lędzianie. Następnie po zajęciu ziem przez Mieszka I, od lat 988–989, przynależały do państwa Piastów. Po rozbiciu dzielnicowym ziemie te należały do Ziemi Sandomierskiej a od XIV wieku do powiatu pilzneńskiego. Taki podział administracyjny przetrwał aż do końca XVIII wieku. Szlachta z tych stron udawała się na sejmiki wojewódzkie do Opatowa, a na sejmiki generalne dla Małopolski do Nowego Miasta Korczyn. W wyniku układu rozbiorowego zawartego pomiędzy Rosją, Prusami i Austrią 5 sierpnia 1772 r. Wielopole weszło w skład Galicji i Lodomerii, jako część monarchii austriackiej. W 1773 r. przeprowadzono podział administracyjny Galicji i okolice Wielopola znalazły się w cyrkule pilzneńskim, lecz już w 1782 r., wskutek nowego podziału administracyjnego, weszły do cyrkułu tarnowskiego. W ramach tego cyrkułu w 1855 r. powstał powiat ropczycki, w obrębie którego znalazło się Wielopole. Rok później utworzono gminy jednostkowe. Gminami takimi były m. in. Wielopole,  Nawsie, Konice i Budzisz. Kolejna reorganizacja administracji pod panowaniem austriackim nastąpiła w 1867 r. Zlikwidowano cyrkuły, a utworzono powiaty większe niż dotychczasowe. Wielopole weszło wówczas do powiatu ropczyckiego. Znajdowało się na jego terenie aż do 1937 r., kiedy to siedzibę powiatu przeniesiono do Dębicy. Przynależność ta utrzymała się do końca II wojny światowej.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Wielopole znalazło się w województwie krakowskim.  W 1930 r. zniesiono gminy jednostkowe Konice i Rzegocin, a ich terytorium włączono do gminy jednostkowej Wielopole Skrzyńskie. Niedługo później, w ramach powiatów, w miejsce dotychczasowych gmin jednostkowych utworzono gminy zbiorowe. Na mocy rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych z 14 lipca 1934 r. powstała gmina wiejska Wielopole Skrzyńskie, w skład której weszły gromady: Brzeziny, Glinik, Mała, Nawsie, Szkodna i Wielopole.  Nowy podział administracyjny w okupowanej Polsce wprowadzili Niemcy. Gdy 26 października 1939 r. utworzyli Generalne Gubernatorstwo, w jego skład weszło Wielopole. Należało do dystryktu krakowskiego.  Po przejściu frontu w latach 1944-1945 miejscowość znalazła się w województwie krakowskim do lata 1945 r., mimo że wcześniej administrację państwową organizowali przedstawiciele wojewody rzeszowskiego.

Początki Wielopola

Najstarszym ośrodkiem osadniczym w okolicy było tzw. „opole kunickie”. Już w XI wieku źródła wspominają osadę Kunice (dzisiejsze Konice), posiadającą gród obronny na Straszowej Górze, otoczony bagnami i wałami ziemnymi. Gród ten pełnił funkcję administracyjną i obronną dla okolicznych osad. U jego podnóża rozwijały się osady rzemieślnicze, w tym Nawsie, gdzie funkcjonowały młyn, karczma, tartak, targ oraz ośrodek garncarski. Wielopole nie wyrosło bezpośrednio na miejscu dawnego grodu – zostało założone „na surowym korzeniu”, na wąskim cyplu terenu opływanym przez zakola Wielopolki, co zapewniało mu naturalną ochronę. Na przełomie XIII i XIV wieku powstała najpierw wieś, a następnie miasto Wielopole, lokowane na prawie niemieckim. Osadnikami byli w dużej mierze koloniści niemieccy, którzy karczowali puszczę i wprowadzali nowoczesne formy gospodarowania.

Pierwsza wzmianka o Wielopolu – i to od razu jako o mieście (oppidum) – pochodzi z 22 III 1337 r. Jest to potwierdzenie nadania dziesięcin dla kościoła parafialnego w Przecławiu m.in. z części Konic i terenów położonych pomiędzy Wielopolem a Brzezinami i Glinikiem. Nadania tego miał podobno poprzednio dokonać bp krakowski Iwo Odrowąż, co w 1337 r. potwierdzał Jan, bp krakowski. Nie mamy jednak pewności, czy Wielopole było już wówczas miastem – ta pojedyncza wzmianka pochodzi z tekstu interpolowanego, a kolejne podania datowane są dopiero na 1398 r. Niewątpliwie Wielopole miało już status miasta na przełomie XIV i XV w. Można zatem stwierdzić, że miasto Wielopole powstało w XIV w. 

Wszystkie tereny w granicach „opola kunickiego” były własnością biskupów lubuskich do końca XIV w.  Następnie ziemie te trafiły wraz z miastem Wielopole w ręce wielkich rodów polskich m.in. Kamienieckich, Zborowskich, Czuryłów, Stadnickich, Jabłonowskich, Brandtów, Dębickich. W połowie XIX w. właścicielami zostali Skrzyńscy i właśnie od ich nazwiska pochodzi drugi człon w nazwie miasteczka Wielopole. Najbardziej zasłużonym właścicielem dóbr wielopolskich był Kasper Maciejowski Najwyższy Koniuszy Królewski, Starosta Spiski,  pan i dziedzic na Wielopolu i wsiach przyległych. Maciejowski przed rokiem 1580 wybudował murowany zamek z salą teatralną i kaplicą dworską.  Budowlę usytuowano na południe od kościoła w otoczeniu pięknego, okazałego parku ze stawami. Do zamku przynależały folwarki w Rzegocinie, na Stachorówce, w Nawsiu i Różance, a także spichlerz, stajnie, owczarnia i gorzelnia. Zamek podobnie jak dwory w sąsiadujących wsiach Brzeziny i Broniszów podupadł po krwawej rabacji i został zrujnowany. Rezydencja ta była nie tylko siedzibą właścicieli, lecz także lokalnym centrum życia kulturalnego. Po rabacji galicyjskiej w 1846 roku dwór podupadł, a na początku XX wieku został rozebrany. W połowie XIX wieku dobra wielopolskie nabyła rodzina Skrzyńskich, od której nazwiska pochodzi obecny drugi człon nazwy miejscowości.

Wielopole, jako nieduży ośrodek miejski, nie miało murów obronnych, ale już od czasów średniowiecza było otoczone wałami ziemnymi. W centralnym punkcie miasta znajdował się rynek.  Życie mieszkańców Wielopola i pobliskich wsi znacznie różniło się od życia na dworze. Okoliczna ludność zajmowała się głównie rolnictwem i rzemiosłem. W 1581 r. w Wielopolu było sześciu rzeźników, pięciu piekarzy, czterech gorzelników, dwóch słodowników oraz 28 innych rzemieślników – i tylko jeden kupiec. Znajdowały się tu dwa młyny wodne i folusz. Podobna sytuacja utrzymała się do lat międzywojennych, gdy miejscowość posiadała trzy młyny i jeden tartak. W Wielopolu nie rozwinął się przemysł. W polu orano wołami, przy pomocy radła lub sochy, choć od połowy XIX w. zaczęto stosować żelazne pługi. W tym samym okresie pojawiły się pierwsze kominy. Kurne chaty zachowały się w okolicznych wioskach niemal do końca XIX w. 

W miejscowości wyróżniało się jedynie otoczenie rynku wielopolskiego, wokół którego na przełomie XIX i XX w. stały domy murowane. Jak wyglądało zabudowanie Wielopola i najbliższych wsi przed II wojną światową, obrazują dane z 1933 r. W całej gminie jednostkowej Wielopole na 436 domów tylko 35 wzniesiono z cegły, trzy z kamienia, reszta zaś była zbudowana z drewna. W tym samym czasie w gminie Nawsie aż 514 na 517 domów była drewniana, a jedynie trzy z cegły. Duża część domów miała pokrycie ze strzechy. Jeszcze w 1933 r. w gminie Wielopole krytych strzechą domów było 215, zaś w gminie Nawsie 300.

W 1502 r. Wielopole zostało spalone podczas najazdu Tatarów perekopskich, którzy zagrażali miastu przez całe stulecie. Pod koniec XVI w., gdy właścicielem Wielopola był Kasper Maciejowski, a burmistrzem od 1595 r. Mikołaj Sowa, miejscowość ponownie dotknęły najazdy rabunkowe. Następnie ucierpiała w trakcie potopu szwedzkiego i w wyniku natarcia wojsk siedmiogrodzkich Jerzego Rakoczego w 1657 r. Po wojnach XVII i XVIII w. miasta polskie bardzo powoli podnosiły się z upadku. W takim stanie zastał Wielopole pierwszy rozbiór Polski. 5 VIII 1772 r. w wyniku układu rozbiorowego zawartego pomiędzy Rosją, Prusami i Austrią Wielopole weszło w skład Galicji i Lodomerii jako część monarchii austriackiej. 

Pod panowaniem Austrii mieszczan zaczęto rugować na wieś. W pierwszej połowie XIX w., od 1800 do 1857 r., Wielopole znajdowało się w rękach rodziny Skrzyńskich. To od ich nazwiska pochodzi obecna nazwa miejscowości – Wielopole Skrzyńskie. Miasteczko było doświadczane przez epidemie. W 1806 r. szalała epidemia cholery, a w 1831 r. cholery i tyfusu. Wielkiej klęski miasto doznało 27 X 1833 r., gdy wskutek pożaru uległa zniszczeniu jego znaczna część. 75 lat później nawiedziła je powódź.

Do tragicznych wydarzeń doszło tutaj w czasie rabacji galicyjskiej – zbrojnego powstania chłopów przeciwko ludności ziemiańskiej, w dużym stopniu sprowokowanego przez austriackiego zaborcę. W rzezi życie straciło dziesięcioro wielopolan (co najmniej sześcioro 20 II 1846 r.). Z Wielopola grupy chłopskie ruszyły na Glinik, Broniszów i Pstrągową. Po rabacji, z powodu zniszczenia plonów i nieurodzajów, w latach 1847–1848 nastał głód. Mieszkańcy zapożyczali się na wysoki procent, a gospodarze jeździli za zbożem także na Węgry – czasem bezskutecznie. W Wielopolu wybuchła epidemia cholery, w wyniku której w latach 1848–1849 zmarło 269 osób. Głód doprowadził do śmierci co najmniej 157 osób. W latach 1850–1851 nastała z kolei epidemia febry i kokluszu. Jednak XIX w. to nie tylko czas klęsk i epidemii. Obywatele Wielopola uczestniczyli również w wydarzeniach o znaczeniu ogólnonarodowym. Wyrazem tego – oraz przykładem świadomości narodowej tutejszych mieszkańców – był udział w powstaniu styczniowym.

Sytuacja medyczna zaczęła się poprawiać w drugiej połowie XIX w. W 1914 r. w Wielopolu było dwóch lekarzy, a w okresie międzywojennym w miejscowym ambulatorium przyjmował jeden lekarz, wraz z położną i dentystą narodowości żydowskiej. W tym samym czasie miejscowi Żydzi mieli własną akuszerkę. Natomiast porządek publiczny w okresie zaborów utrzymywali dwaj żandarmi. Po odzyskaniu niepodległości ich miejsce zajęło trzech policjantów. W sprawach sądowych tutejsi mieszkańcy podlegali w drugiej połowie XIX w. i w pierwszej połowie XX w. sądowi powiatowemu w Ropczycach. W latach 70. XIX w. sąd ten przyjeżdżał do Wielopola na sesję raz w miesiącu.

Kontakt Wielopola ze światem był utrzymywany m.in. przez pocztę. W latach 1834–1845 miasto podlegało poczcie w Górze Ropczyckiej, a od 1845 r. – w Sędziszowie. W latach 1862–1867 pocztę odwożono do Ropczyc. W samym Wielopolu urząd pocztowy powstał w 1867 r. W drugiej połowie XIX w. Wielopole oraz najbliższe wsie należały do rodziny Wojciechowskich. W tym okresie zwiększyła się łączność miasta ze światem, ponieważ w latach 1884–1886 wybudowano drogę I klasy z Wiśniowej do Wielopola, a w 1885 r. linię kolejową Rzeszów – Jasło. W późniejszym okresie komunikację zapewniał autobus, który w latach międzywojennych kursował codziennie do Tarnowa. Dla rozwoju Wielopola duże znaczenie miało położenie na szlaku wiodącym z Węgier przez Przełęcz Łupkowską, Krosno, Ropczyce do Sandomierza i dalej. Nie była to wprawdzie najważniejsza droga na Węgry, ale odgrywała istotną rolę w życiu miasta.

I i II Wojna Światowa

28 VII 1914 r. Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, a już w nocy z 31 VII na 1 VIII rozkaz mobilizacyjny dotarł do Wielopola. Wybuch I wojny światowej wywołał żywy odzew ze strony Polaków w Galicji. W pierwszym okresie mobilizowania „Sokołów” na koncentrację udał się nauczyciel z Wielopola – Marian Kantor. Przeszedł on cały szlak bojowy 3 Pułku Piechoty II Brygady Legionów. Później organizował akcje dywersyjne Polskiej Organizacji Wojskowej na Ukrainie. W ramach Naczelnego Komitetu Narodowego 24 VIII 1914 r. utworzono Powiatowy Komitet Narodowy w Ropczycach. W jego skład wszedł proboszcz z Wielopola, ks. Józef Radoniewicz. Do polskich formacji wojskowych wciąż zgłaszali się ochotnicy. W Wielopolu powołano też Miejscowy Komitet Narodowy. 

Na początku walk w Galicji Rosjanie osiągnęli przewagę i zaczęli się zbliżać do Wielopola. Do miasta weszli 24 IX 1914 r. Wojska te nie wyrządziły większych krzywd. W wyniku drugiej ofensywy rosyjskiej 9 XI Wielopole stało się celem podjazdów kozackich, które, tak jak poprzednio, dokonywały rabunków. Po przełamaniu frontu rosyjskiego pod Gorlicami 4 V 1915 r. wojska państw centralnych szybko posuwały się na wschód i północ. 7 V na wzgórzach pod Wielopolem wywiązała się bitwa wręcz, która trwała cały dzień. W bitwie pod Wielopolem zginęło, w przybliżeniu, 400 żołnierzy obu stron. Rosjanie wycofali się ostatecznie 10 V 1915 r. W 1916 r. wystawiono w mieście Tarczę Legionów Polskich, ufundowaną przez Powiatowy Komitet Narodowy. Podczas I wojny światowej zostało zabitych lub zaginęło co najmniej 45 mieszkańców Wielopola. Ponadto kilkadziesiąt osób zmarło na hiszpankę i tyfus w 1918 r. W czasie wojny spalono sześć budynków.

Niepodległość przyszła do Wielopola wcześniej niż do reszty kraju. W pierwszych dniach listopada na rynku odbył się wiec, na którym oznajmiono, że tworzony jest rząd polski. Wzywano do spokoju, mówiono o doniosłości tej chwili. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Wielopole znalazło się w województwie krakowskim. Mieszkańcy Wielopola i okolicy walczyli i ginęli również w walce o niepodległość Polski w 1919 i 1920 r.  

Choć w kolejnych latach nastał czas odbudowy państwa, Wielopole coraz bardziej podupadało. Kryzys lat 30. przejawiał się bezrobociem, bankructwem sklepów i zubożeniem ludności. Nastąpił upadek rzemiosła. Miasto – oddalone od kolei i ważniejszych dróg, pozbawione przemysłu – odgrywało w regionie coraz mniejszą rolę. Z tego względu na mocy ustawy sejmowej z 23 III 1933 r. Wielopole utraciło prawa miejskie, natomiast w wyniku rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych z 14 VII 1934 r. powstała gmina wiejska Wielopole Skrzyńskie, w skład której weszły gromady: Brzeziny, Glinik, Mała, Nawsie, Szkodna i Wielopole.

Po wybuchu II wojny światowej wojska niemieckie wkroczyły do Wielopola 8 IX 1939 r. W miejscowości mieścił się posterunek policji granatowej. Nadszedł czas okupacji. W wyniku nowego podziału administracyjnego, wprowadzonego przez Niemców, Wielopole stało się częścią Generalnego Gubernatorstwa (26 X 1939 r). Niedługo po klęsce wrześniowej w powiecie dębickim zaczęła działać Służba Zwycięstwu Polski, a 13 XI 1939 r. powstał Związek Walki Zbrojnej, przemianowany 4 II 1942 r. na Armię Krajową. W ramach placówki AK Brzeziny („Bomba”), dowodzonej przez Stanisława Lachmana ps. „Wielki”, działały plutony: Wielopole i Nawsie. Plutonem Wielopole dowodził Józef Figiel ps. „Żbik”, a plutonem Nawsie Stanisław Rzeźnikiewicz ps. „Miły”. W powiecie działały też Bataliony Chłopskie zorganizowane w Obwodzie Dębica. 2 IV 1944 r. nastąpiło scalenie BCh z AK w południowej części powiatu dębickiego. 

Miejscowe oddziały AK brały udział w osłonie alianckich zrzutów broni i amunicji. Rozkaz o rozpoczęciu akcji „Burza” dotarł do Obwodu Dębica 28 VII 1944 r. AK współpracowała z armią radziecką, przeprowadzając jej oddziały przez lasy Budzisz. W pierwszych dniach akcji Wielopole przechodziło z rąk do rąk. 3 VIII zostało ostrzelane i zajęte przez Niemców, ale już w nocy z 3 na 4 VIII zdołały je odbić wojska radzieckie. 5 VIII Niemcy ponownie wyparli Armię Czerwoną, jednak jeszcze tego samego dnia Wielopole zostało ostatecznie opanowane przez armię radziecką. Wojska niemieckie ostrzeliwały wieś od 6 VIII. Pod koniec 1944 r. mieszkańcy powoli zaczęli wracać do Wielopola. W wyniku walk miejscowość została niemal doszczętnie zniszczona.

Po przejściu frontu w latach 1944–1945 miejscowość znalazła się w województwie krakowskim (do lata 1945 r.), mimo że wcześniej administrację państwową organizowali przedstawiciele wojewody rzeszowskiego. Pewną liczbę mężczyzn powołano do II Armii Wojska Polskiego. Rozpoczęły się także aresztowania żołnierzy AK przez NKWD, Smiersz oraz Urząd Bezpieczeństwa i Milicję Obywatelską. Aresztowania te stały się masowe, począwszy od listopada 1944 r. Żołnierzy więziono, torturowano i wywożono do łagrów. Z samego Nawsia wywieziono 12 żołnierzy AK. 

Po silnym ostrzale artyleryjskim 14 I 1945 r. ruszyła ofensywa radziecka. Tak skończył się dla Wielopola i okolicy czas II wojny światowej i okupacji niemieckiej. II wojna światowa przyniosła niemal całkowite zniszczenie miejscowości, zagładę społeczności żydowskiej. Po wojnie nastąpiła odbudowa, ale także represje wobec żołnierzy podziemia. 

Podsumowując

Położone wśród malowniczych wzgórz zabytkowe i wielokulturowe miasteczko z bogatą historią, barwnymi tradycjami, osnute licznymi legendami żyło swoim rytmem od święta do święta, od jarmarku do jarmarku. Przez wieki zasłynęło jako silny ośrodek rzemieślniczy, szczególnie rozwinęły się sukiennictwo i kowalstwo. Pobliskie wsie zaś z hodowli Glinik- bydła, Brzeziny - koni pociągowych. Na terenie Broniszowa znajdowały się duże złoża gipsu a w Nawsiu prężnie rozkwitała ceramika. Niektóre cechy rzemieślnicze przetrwały do dwudziestolecia międzywojennego. Wielopole Skrzyńskie było wtedy typowym, dwukulturowym miasteczkiem galicyjskim gdzie w symbiozie żyły obok siebie społeczność polska i żydowska. Liczyło wówczas ok. 1100 mieszkańców, którzy dumnie określali się mianem mieszczan. Do wielopolskiej elity  zaliczano takie zawody jak: lekarz, aptekarz, nauczyciel. Najwyżej w hierarchii społecznej stawiano burmistrza, proboszcza, rabina, kierownika szkoły. Większość mieszkańców zajmowała się rzemiosłem i rolnictwem, przeważała drobna wytwórczość i lokalny handel. Wielopole międzywojenne tętniło życiem. Ogółem funkcjonowało tu około 60 sklepów, mleczarnia, tartak, młyn, 6 masarni, 3 szynki i gospoda, w której można było napić się wina i zagrać w szachy czy bilard. Charakterystyczny układ rynku i piękna typowa dla ówczesnych miasteczek zabudowa przypominają do dziś o dawnym charakterze tego miejsca.

O prężnym rozwoju Wielopola zdecydowało jego położenie na szlaku wiodącym z Sandomierza przez Ropczyce na Węgry, przez co stało się znaczącym punktem postojowym tzw. „Bursztynowego Szlaku”  i centrum handlowo-gospodarczym dla całej okolicy.     Do upadku Wielopola przyczyniły się kolejne wojny, epidemie, ruchy społeczne (rabacja) i pożary miasta (największy w 1833 r.). Po wybudowaniu szosy i linii kolejowej w sąsiadującej Wiśniowej Wielopole Skrzyńskie straciło na znaczeniu. Kryzys w latach 1929-1934 zubożył miasteczko, którego liczba mieszkańców wynosiła wówczas poniżej 3 000 osób. To spowodowało że w 1933 r. po reformie administracyjnej kraju Wielopole utraciło prawa miejskie.  Dziś jest wsią i jednocześnie siedzibą Gminy Wielopole Skrzyńskie w skład której wchodzą również wsie Brzeziny, Broniszów, Glinik i Nawsie. Gmina położona w południowo-zachodniej części województwa podkarpackiego rozciąga się łagodnymi wzgórzami i malowniczymi dolinami. Dawne „opole kunickie”, które dało początek osadnictwu w tym regionie jest dziś jednym z przysiółków (Konice) Wielopola Skrzyńskiego. 

Położenie miasteczka, które przecinał „trakt węgierski”,  istnienie grodu obronnego, zamku, bogata historia, wielokulturowa tkanka społeczna (Tatarzy, koloniści niemieccy, Żydzi)  budowały wiele ciekawych i barwnych tradycji. Odebranie zaś praw miejskich w XX w. podnieciło ogień tlących się w przestrzeni mówionej legend świadczących o niegdysiejszej świetności Wielopola. Pamięć o dawnym Wielopolu trwała w tradycjach, obrzędach i opowieściach. Szczególnym symbolem lokalnej tożsamości stało się wielkanocne bębnienie, związane z procesją rezurekcyjną i Meusem na Wzgórze św. Jana oraz Cmentarz Choleryczny – miejscem zbiorowych pochówków ofiar epidemii XIX wieku.

Wielopole Skrzyńskie zajmuje szczególne miejsce w historii polskiej kultury dzięki Tadeuszowi Kantorowi, urodzonemu tu 6 kwietnia 1915 roku. Artysta uczynił rodzinne miasteczko jednym z centralnych punktów swojej twórczości. Spektakl „Wielopole, Wielopole”, zaprezentowany 15 grudnia 1983 roku w kościele parafialnym, był symbolicznym domknięciem tej relacji – powrotem pamięci do miejsca, z którego wyrastała.

Dziś Wielopole Skrzyńskie jest wsią i siedzibą gminy, lecz zachowało dawny układ urbanistyczny, zabytki, krajobraz kulturowy i pamięć wielowiekowej historii. Jest miejscem, w którym kolejne warstwy czasu nakładają się na siebie, tworząc opowieść o trwaniu wspólnoty, mimo zmiennych losów historii.

Znaczenie i korzyści ewentualnego odzyskania praw miejskich

Odzyskanie praw miejskich przez Wielopole Skrzyńskie mogłoby przynieść wymierne korzyści zarówno w wymiarze symbolicznym, jak i praktycznym. Przede wszystkim oznaczałoby ono formalne potwierdzenie historycznej tożsamości miejscowości jako miasta, przywracając ciągłość prawną zerwaną decyzją administracyjną w okresie międzywojennym. Status miasta sprzyjałby wzmocnieniu lokalnej dumy i identyfikacji mieszkańców z miejscem zamieszkania.

W wymiarze gospodarczym prawa miejskie mogłyby zwiększyć atrakcyjność inwestycyjną Wielopola, ułatwić pozyskiwanie środków zewnętrznych – w tym funduszy krajowych i europejskich – oraz sprzyjać rozwojowi przedsiębiorczości, usług i turystyki kulturowej. Miasto o tak bogatym dziedzictwie historycznym, związane z postacią Tadeusza Kantora, posiada potencjał, by stać się rozpoznawalnym ośrodkiem kultury, edukacji i wydarzeń artystycznych.

Odzyskanie praw miejskich mogłoby również wpłynąć na rozwój infrastruktury, poprawę ładu przestrzennego oraz wzmocnienie funkcji administracyjnych i społecznych Wielopola jako centrum gminy. Byłby to krok nie tylko w stronę przyszłości, lecz także akt symbolicznego domknięcia wielowiekowej historii miejsca, które przez stulecia pełniło rolę miasta.

Opracowanie Irena Walat Kierownik Kantorówki ODiHR Muzeum Tadeusza Kantora